Etiket arşivi: Theotokos

Bizans İmparatorluğu 114| Makedonya Hanedanı Döneminde Aya Sofya

  • İkonaklazm konusundaki ihtilafın sona ermesiyle ve Makedonya Hanedanı’nın iktidara gelişiyle (867-1056) imparatorluk neredeyse Justinyen dönemindeki yüzölçümünü geri kazanır; Konstantinopolis ve sanat kültürü eski ihtişamına kavuşur. Makedonya Rönesansı adı verilen bu dönem, klasik Yunan ve Latin kültürüne dönüşü ifade eder ve özellikle Aya Sofya Kilisesi’nin ve Khora Manastır ve Kilisesi’nin bezemelerinde ve Bizans minyatür geleneğinde kendini gösterir: Taşra sanatının etkileri tamamıyla ortadan kalkar; dengeli kompozisyonlar, parlak renklerin tercih edildiği, zarif renk geçişleri yapılan, ustalıklı şekilde bir araya getirilmiş yarı tonlar ve ince bir tensellik ile klasik döneme ve Helenizm’e geri dönüş yaşanır.
  • Aya Sofya’da bu yeni ruhu temsil iki manifesto resim vardır: Birincisi apsis kubbesindeki Theotokos’tur. Diğeri ise güney giriş salonuna açılan kapının kemer içinde yer alan bezemedir. Burada Meryem Ana kucağında İsa ile tahtta oturur ve iki yanında ona şehrin maketini sunan Konstantin ile kilisenin maketini sunan Justinyen bulunur.
Theotokos (Tanrı Anası) mozaiği. Eskiden bu resmin altında altın yaldız harflerle yazılmış ünlü bir beyit yer alırmış: “Sahtekarlar tarafından yıkılmış olan resimler dindar imparatorlar tarafından yeniden tesis edildi.” Fotoğraf:www.livescience.com

Theotokos (Tanrı Anası) mozaiği.
Eskiden bu resmin altında altın yaldız harflerle yazılmış ünlü bir beyit yer alırmış: “Sahtekarlar tarafından yıkılmış olan resimler dindar imparatorlar tarafından yeniden tesis edildi.”
Fotoğraf:www.livescience.com

Meryem Ana kucağında İsa ile tahtta oturuyor. Solunda ona  şehrin maketini sunan Büyük Konstantin, sağında ise Aya Sofya’nın maketini sunan I. Justinyen. Fotoğraf: ayasofyamuzesi.gov.tr

Meryem Ana kucağında İsa ile tahtta oturuyor. Solunda ona şehrin maketini sunan Büyük Konstantin, sağında ise Aya Sofya’nın maketini sunan I. Justinyen.
Fotoğraf: ayasofyamuzesi.gov.tr

  • Mozaiklerdeki Meryem Ana’nın mantosunun yumuşak çizgileri ve zarif yüz hatları Helenistik geleneğin izleridir.
  • Apsisin yan tarafındaki tonozda imparatorluk togasıyla baş melek Cebrail bulunur. Bu betimlemenin 867 yılında yapıldığı düşünülse de fikir birliği yoktur.
Merkezi anıtsal girişin üzerindeki kemer içindeki mozaikte Bilge VI. Leo olduğu sanılan bir imparator, İsa’nın önünde yere kapanmıştır. Tahtta oturan İsa’nın iki yanındaki madalyonlarda (clipeus) Meryem Ana ile Cebrail vardır. Burada Meryem’e Müjde ile Yakarış temaları bir araya getirilmiştir. Fotoğraf: ayasofyamuzesi.gov.tr

Merkezi anıtsal girişin üzerindeki kemer içindeki mozaikte Bilge VI. Leo olduğu sanılan bir imparator, İsa’nın önünde yere kapanmıştır. Tahtta oturan İsa’nın iki yanındaki madalyonlarda (clipeus) Meryem Ana ile Cebrail vardır. Burada Meryem’e Müjde ile Yakarış temaları bir araya getirilmiştir.
Fotoğraf: ayasofyamuzesi.gov.tr

  • Aya Sofya’nın Makedonya Hanedanı dönemindeki bezemelerini ayrı duran iki pano tamamlar: Biri Bilge Leo’nun kardeşi Aleksandros’un, kuzey galerisindeki, imparatorluk giysileri içindeki portresidir, diğeri ise güney galerisinde bulunan, çok restorasyon geçirmiş, tahtta oturan İsa ve iki yanında, İsa’ya armağanlar sunan İmparator Konstantin Monomakhos ile İmparatoriçe Zoe’dir. 1050 yılından önce yapıldığı sanılan ve hem yüzlerdeki karakter vurgusu hem de uzuvların aşırı derecede yassılaşmış olmasıyla öne çıkan bu pano, yeni klasisizmin yerini biçimlerin ruhani bir anlam kazanmasına bıraktığı yeni bir üslubun habercisi gibidir.

 

Bizans İmparatorluğu 82 | Bizans’ta Ölüm 2

Kariye Müzesi’nde naos batı duvarında, ana kapının üzerinde yer alan Meryem’in Ölümü (Koimesis) sahnesinde kumaşlarla kaplanmış lahdin üzerine uzanmış Meryem, etrafında ise havariler, kilise ileri gelenleri ve Kudüslü kadınlardan oluşan kalabalık yer almaktadır. İsa, çift mandorla (Avrupa resim sanatında kutsal kişilerin vücudunu saran ve badem biçimli bir ışık halesi olarak betimlenen örge) içerisinde, elleri saygı ifadesi olarak örtülü, kucağında Meryem’in ruhunu temsil eden bebeği tutmaktadır. Mandorla içerisindeki İsa’nın etrafında melekler, dışında ise altı kanatlı melek serafim görülmektedir. Arka planda mimari yapı yanında, muhtemelen İsa’nın kucağındaki Meryem’in ruhunu alarak cennete götürmek için bekleyen iki melek görülmektedir. Meryem’in baş ucunda Petrus elindeki buhurdanı sallarken ayak ucunda ise Pavlos Meryem’e doğru eğilmiş durumdadır. Fotoğraf: kariye.muze.gov.tr

Kariye Müzesi’nde naos batı duvarında, ana kapının üzerinde yer alan Meryem’in Ölümü (Koimesis) sahnesinde kumaşlarla kaplanmış lahdin üzerine uzanmış Meryem, etrafında ise havariler, kilise ileri gelenleri ve Kudüslü kadınlardan oluşan kalabalık yer almaktadır. İsa, çift mandorla (Avrupa resim sanatında kutsal kişilerin vücudunu saran ve badem biçimli bir ışık halesi olarak betimlenen örge) içerisinde, elleri saygı ifadesi olarak örtülü, kucağında Meryem’in ruhunu temsil eden bebeği tutmaktadır. Mandorla içerisindeki İsa’nın etrafında melekler, dışında ise altı kanatlı melek serafim görülmektedir. Arka planda mimari yapı yanında, muhtemelen İsa’nın kucağındaki Meryem’in ruhunu alarak cennete götürmek için bekleyen iki melek görülmektedir.
Meryem’in baş ucunda Petrus elindeki buhurdanı sallarken ayak ucunda ise Pavlos Meryem’e doğru eğilmiş durumdadır.
Fotoğraf: kariye.muze.gov.tr

  • Ölü, ilk geceyi evinde geçirir, ertesi sabah cenaze alayı ile kiliseye götürülürdü.
  • Cenaze alayları Roma kültüründeki cenaze törenlerinden alınmıştı; meşalelerin yerini mumlar, mızıkacıların yerini ilahi okuyanlar almıştı.
  • Sonraları cenaze alayının önünde bir Meryem ikonası ve mumlar taşınmaya başlamıştır.
  • Kilise töreni, sıradan insanlar için nartekslerde, ruhban ya da imparatorluk hanedanından kişiler için naoslarda yapılırdı.
  • Tabut, yüzü doğu yönüne bakacak biçimde (çünkü İsa tüm ölüleri diriltmek üzere doğudan gelecekti) bir kaide üzerine yerleştirilir ve dört yanına bir haç oluşturacak şekilde birer mum konurdu. Mum, diriliş ve gelecekteki sonsuz yaşamı temsil etmektedir.

 

Kariye Müzesi paraklesionu, Deesis sahnesi. Bizanslılar tanrılarına doğrudan ulaşmak yerine, tanrıya daha yakın buldukları ve tanrıya daha kolay ulaşabileceklerine inandıkları  kutsal kişilerin  aracılığı ile ulaşmayı tercih etmişlerdir. Tanrı ile insan arasında aracı olarak görülen bu kutsal kişiler, rahip, piskopos olabileceği gibi özellikle Hıristiyanlığın ilk yüzyıllarında din uğruna ölen azizler (martir), Eski Ahit peygamberleri, baş melekler, melekler ve Tanrı Anası Meryem (Theotokos) olabilmektedir. Öncelikle Tanrı Anası Meryem, Tanrı’ya en yakın insan olarak düşünülmektedir. Meryem’in şapeller, taşınabilir ikonalar, elyazması minyatürlerde ve özel yapıtlarda yer alması, duaları kabul edilen aracı olarak görüldüğündendir. Kariye paraklesionu en üstün arabulucu olan Meryem’e ithaf edilmiştir. Bizanslılar için Meryem’den sonra gelen ikinci önemli arabulucu İsa’nın gelişini bildiren ve onu vaftiz eden Vaftizci Yahya’dır. İsa üzerinde büyük etkiye sahip olduğu düşünülen bu iki kutsal kişi Bizans sanatında Deesis olarak bilinen sahnede yan yana gelirler ve mahşer gününde tüm ölümlüler adına İsa’dan şefaat dilerler.  Son yargı sahnesinde, imparator giysileri içinde, Meryem ve Yahya’nın arkasında duran iki figür, baş melekler Mikhael ve Gabriel’dir. Onlar da Deesis sahnesine katılarak insanlık adına İsa’dan af dilemektedirler. Deesis sözcüğü on dokuzuncu yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlanmıştır. En kutsal kişilerin mahşer gününde insanlar adına Tanrı’dan af dilemelerini gösteren Deesis sahneleri çok önemlidir. Fotoğraf: kariye.muze.gov.tr

Kariye Müzesi paraklesionu, Deesis sahnesi.
Bizanslılar tanrılarına doğrudan ulaşmak yerine, tanrıya daha yakın buldukları ve tanrıya daha kolay ulaşabileceklerine inandıkları kutsal kişilerin aracılığı ile ulaşmayı tercih etmişlerdir. Tanrı ile insan arasında aracı olarak görülen bu kutsal kişiler, rahip, piskopos olabileceği gibi özellikle Hıristiyanlığın ilk yüzyıllarında din uğruna ölen azizler (martir), Eski Ahit peygamberleri, baş melekler, melekler ve Tanrı Anası Meryem (Theotokos) olabilmektedir. Öncelikle Tanrı Anası Meryem, Tanrı’ya en yakın insan olarak düşünülmektedir. Meryem’in şapeller, taşınabilir ikonalar, elyazması minyatürlerde ve özel yapıtlarda yer alması, duaları kabul edilen aracı olarak görüldüğündendir. Kariye paraklesionu en üstün arabulucu olan Meryem’e ithaf edilmiştir. Bizanslılar için Meryem’den sonra gelen ikinci önemli arabulucu İsa’nın gelişini bildiren ve onu vaftiz eden Vaftizci Yahya’dır. İsa üzerinde büyük etkiye sahip olduğu düşünülen bu iki kutsal kişi Bizans sanatında Deesis olarak bilinen sahnede yan yana gelirler ve mahşer gününde tüm ölümlüler adına İsa’dan şefaat dilerler. Son yargı sahnesinde, imparator giysileri içinde, Meryem ve Yahya’nın arkasında duran iki figür, baş melekler Mikhael ve Gabriel’dir. Onlar da Deesis sahnesine katılarak insanlık adına İsa’dan af dilemektedirler.
Deesis sözcüğü on dokuzuncu yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlanmıştır. En kutsal kişilerin mahşer gününde insanlar adına Tanrı’dan af dilemelerini gösteren Deesis sahneleri çok önemlidir.
Fotoğraf: kariye.muze.gov.tr

  • Baş, bir yastıkla yükseltilirdi. Alına, üzerinde Deesis (mahşer gününde Meryem ve Vaftizci Yahya’nın, tüm insanları bağışlaması için İsa’ya yakarışı) betimi bulunan bir bez şerit yerleştirilirdi.
  • Bütün yakınları sırayla tabutun önünden geçer ve ölüye veda öpücüğü verirlerdi. Bu sırada ilahiler okunurdu.
  • Tabut, cenaze alayı eşliğinde mezarlığa kadar taşınır, mezar başında bir kişi konuşma yapardı. Bu konuşma adeti pagan kökenliydi.
  • Ölü mezara indirilip gömülürken ilahiler okunarak şeytanın uzaklaşması ve böylece ruhun kötülüklerden korunması sağlanırdı.
  • Bizanslılar için baba toprağına gömülmek önemliydi. Zorunlu nedenlerle başka yere gömülmüş olan kişiyi akrabaları sonradan baba toprağına taşırdı.
  • Ölünün ardından yas tutulması bir Roma geleneği idi. Bizans’ta ölünün ardından yas tutulması yasalarla 9 gün olarak belirlenmişti. Dul kadın bir yıl yas tutabilirdi.
  • Anma törenlerinin amacı, ölünün bağışlanması için onun adına Tanrı’ya yakarmaktı. Ölünün ardından 3., 9. ve 40. günlerde kilisede bir anma töreni yapılırdı. Ruhun bedenden aşamalı olarak ayrıldığı inancına dayalı bu pagan kökenli anma törenleri, günümüze kadar da Ortodokslar ve Müslümanlar tarafından sürdürülmüştür. İsa ölümünün üçüncü gününde dirilmiş, kırkıncı gününde göğe yükselmiştir.
  • Antik Roma’da ve Yahudilikte mezar başında cenaze ziyafetleri verilirdi.
  • Ölüm yıldönümlerinde kiliseye ve sonra da mezara giderek dua ederler, koliva denilen, içinde kavrulmuş buğday, nar taneleri, kuru üzüm ve bal bulunan tatlıyı mezar başında dağıtırlardı. Koliva ayrıca bir tabağa konur, üzerine bir mum dikilerek tabak mezarın başına konurdu. Koliva, ölünün bir gün dirileceğini anımsatır: Buğdayın filizlenip yeniden meyve vermesi için önce toprağa gömülmesi gerekir. Bal, gelecekteki sonsuz yaşamın tatlılığıdır. Tabağa dikilen mum, gelecekteki sonsuz yaşamın ışığıdır.
  • Bazen mezar başında ya da kilisede yemek yenir, fakirlere yemek dağıtılırdı.
  • Antik Yunan ve Roma dünyasında görülen, içilen içkinin bir kısmının tanrılara sunu olarak yere dökülmesi geleneği de, Bizanslılarda anma günlerinde mezara şarap dökülmesi biçiminde sürdürülmüştür.
  • Mezar başında mum yakılması da pagan bir gelenektir.