Etiket arşivi: Tacikistan

Milliyetçilik 9

Fotoğraf: Millet Gazetesi

Fotoğraf: Millet Gazetesi

  • Breton Kurtuluş Cephesi ile Bretonlar, Korsika Ulusal Kurtuluş Cephesi FLNC ile Korsikalılar ayrıca Alsace bölgesinin Fransa’dan ayrılma potansiyeli var.
  • İtalyan GSYH’sının önemli bir bölümünü oluşturan Padanya bölgesi, Lombardia, Aosta, Piemonte, Liguria, Veneto ve Emilia-Romagna bölgelerini kapsıyor. Zengin Kuzey İtalya’nın ayrılmasını/özerkliğini savunan Kuzey Ligi Partisi, 1990′lı yıllarda Padanya’nın İtalya’dan tamamen kopmasını savunmuştu. Şimdiki talepleri, Kuzey’in kazandığı paranın büyük bir bölümünün bölgede kalması ve buradan idare edilmesi. Kuzey Ligi Partisi’nin lideri Matteo Salvini’nin güney İtalyalılar için “Kokuyorlar” gibi aşağılayıcı ifadeler kullandığı da biliniyor. Salvini ayrıca İslam karşıtı çizgisiyle de tanınıyor ve göçmenlerin sınır dışı edilmesini savunuyor. Partisini milliyetçilik çizgisine oturtan Salvini, popülizm gereği Milano mitingine elinde İncil ve tespihle çıktı. Siyasi ve dilsel özerklik elde etmiş olan müreffeh Güney Tirol de İtalya’nın diğer bölgelerinin sorunlarıyla meşgul olmak istemiyor ve Roma’dan ayrılmak istiyor.
  • Belçika ekonomisinde aslan payını karşılayan Flamanlar yıllardır bağımsızlık düşüncesini, bazen yüksek sesle, dile getiriyor.
  • 2017 Almanya seçimlerinde, Alman neo-faşizminin yükselen markası Alternative für Deutschland, “Almanya’yı yabancılardan geri alacağız” sloganını kullandı ve üçüncü parti oldu.
  • İspanya’da Katalonya, İtalya’da Padanya ve Güney Tirol, Almanya’da Bavyera, Belçika’da Flamanlar ülkelerinin zengin ve yoksul arasındaki refah farkını azaltarak mali denge kurma işinden kurtulmak istiyorlar.
  • Zengin ve yoksul eyaletler arasındaki refah farkını azaltarak mali denge kurmayı amaçlayan sisteme yaptıkları yüksek ödeme zenginlerin en büyük şikayeti, bazen de bağımsız olma itkisi.
  • 1980’lerin sonlarına doğru Doğu Avrupa’daki bütün sosyalist sistemler çözülme dinamiğine girmişti.
  • 1917’de temelleri atılan ve 1922’de kurulan Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla 15 devlet kurulmuştur: Rusya, Ukrayna, Moldova, Litvanya, Letonya, Estonya, Kazakistan, Kırgızistan, Gürcistan, Özbekistan, Tacikistan, Türkmenistan, Ermenistan, Azerbaycan ve Beyaz Rusya. Yugoslavya’nın parçalanması SSCB’nin dağılması gibi barışçıl olmamıştır. Yugoslavya’nın yerine 7 devlet kurulmuştur: Slovenya, Hırvatistan, Makedonya, Bosna-Hersek, Sırbistan, Karadağ ve Kosova. Bu devletler kurulurken yaşanan acılar ve milliyetçilik, çocukları birbirine düşman etmiştir.
  • Post-kolonyal çalışmaların önemli ismi Hintli akademisyen Partha Chatterjee’ye (1947-) göre, 1989 yılında Berlin Duvarı’nın yıkılmasının ardından gelen bağlamda milliyetçilik artık medeni hayatın düzenli sükunetini tehdit eden karanlık, ilkel ve nereye gideceği belli olmayan kadim bir güç olarak görülüyor.
  • Milliyetçilik, her ne kadar, insan yaşamının ve şerefinin dokunulmazlığına, genel adalet ilkesine, kutsal otoriteye ve aşkınlığa atıfta bulunsa da, aslında bunların gerçek içeriğine doğrudan doğruya karşıdır. Çarpışan milliyetçilikler, biçimlerin arkalarında sakladıkları özü yalanlamaya ve reddetmeye çalışırlar, diye yazıyor Bosnalı Rusmir Mahmutcehajic.

 

 

Özbekistan Gezisi 51 Afganistan’ın Ünlü Özbek Generali Raşid Dostum

Genelkurmay Başkanı Raşid Dostum, Devlet eski Başkanı Hamid Karzai ile. Fotoğraf:www.oguz-news.net

Genelkurmay Başkanı Raşid Dostum, Devlet eski Başkanı Hamid Karzai ile.
Fotoğraf:www.oguz-news.net

  • Afganistan’ın 1986-1992 yılları arasında görev yapan dördüncü cumhurbaşkanı, doktor, etnik olarak Peştun Necibullah’ın en güvendiği komutanlardan biri; Afganistan’daki son komünist rejimin devrilmesinde Ahmet Şah Mesut gibi kilit rol oynadığı söylenen Özbek General Abdürreşit Dostum idi. Dostum’un hükümet güçlerinin kazandığı başarılarda payı büyüktü. Komuta ettiği 40.000 kişilik milis kuvvetinde yer alanların çoğu da Özbek idi. Emrindeki milislerin kendisine değil Dostum’a daha bağlı olduğunu düşünen Necibullah, Dostum’a bağlı birkaç komutanı görevlerinden alarak yerlerine Peştun komutanlar atamaya karar verdi. Bunun üzerine Dostum, ünlü mücahit komutanı Ahmet Şah Mesut’a mücahitlerin safına geçmeye hazır olduğunu bildirdi ve birlikleri ile onlara katıldı. Mücahitler 1992 yılında Kabil’de havaalanı, radyo, TV binası gibi birçok kilit noktayı ele geçirdiler.  Necibullah istifa etti, yurtdışına çıkmak istedi, havaalanını kontrol altında tutan Dostum izin vermedi. Necibullah, Kabil’de BM Temsilciliği’ne sığındı ve dört yıl siyasi mülteci oldu. 1992 yılında Afganistan’da mücahitler iktidara gelmiş oldu.
  • General Dostum, Mezarı Şerif kentinde kendi yönetimini oluşturdu. Kuzeydeki Özbek ve Türkmen mücahitler de General Dostum’a destek verdiler. Afganistanlı Türkler, Afganistan Ulusal İslami Hareketi adıyla yeni bir örgüt kurdular, General Dostum hareketin lideri seçildi. Beş şehir, Belh, Şebergan, Faryab, Semengan ve Kunduz General Dostum’un yönetimi altındaydı ve artık o, Afganistan’ın en güçlü adamıydı.
  • Nisan 1992’de Ahmet Şah Mesut, Pakistan’da üslenen çeşitli mücahit grupları Afganistan’a davet ederek hükümet kurmalarını istedi. Kabil’e ilk gelen mücahit lideri Dostum’un da bağlı olduğu Cemiyeti İslami örgütünün önderi Tacik, Farsça konuşan, Sünni Prof. Burhanettin Rabbani oldu. konsey başkanlığına seçilen Sebgetullah Müceddedi iki ay süreyle devlet başkanlığı yaptı. Başkent Kabil’in önemli bölgeleri Ahmet Şah Mesut ile Abdürreşit Dostum’un kontrolü altındaydı. Müceddedi hükümeti kadınların başı açık gezmesini, içki satışını, eğlence yerlerini yasakladı. Eski rejimin yöneticileri öldürülmeye başladı.
  • Hizbi İslami örgütünün başı Peştun asıllı Gulbeddin Hikmetyar, yönetimi tanımadığını belirterek hükümete karşı saldırı başlattı ama Savunma Bakanı Ahmet Şah Mesut ve General Dostum’un milis güçleri kısa sürede Kabil’i temizlediler. Ama Hizbi İslami Kabil’i roket ateşine tutmaya başladı ve böylece günümüze kadar süren mücahitler arasındaki iktidar savaşı başlamış oldu.
  • Haziran 1992’de Burhaneddin Rabbani konsey tarafından devlet başkanı seçildi. Necibullah yönetiminin devrilmesinde kilit rol oynayan General Dostum’a mücahit yönetiminde bir makam verilmemişti. Müceddi hükümeti Dostum’u tuğgenerallikten tümgeneralliğe terfi ettirmişti. Rabbani yönetimi de Dostum’a herhangi bir makam veya yetki vermemişti. Oysa karargahı Mezarı Şerif’te olan Dostum, Kuzey Afganistan’da Özbekler ve Türkmenlerin çoğunlukta olduğu yedi ili kontrol etmekteydi. Mezarı Şerif’ten kalkan iki jet uçağı Kabil’de Cumhurbaşkanlığı Köşkü ile Savunma Bakanlığı binasını bombaladı, Dostum’a bağlı tanklar başkentin güneyindeki hükümet birliklerinin üslerini top ateşine tuttu. Böylece Rabbani ile Dostum’un yolları ayrıldı.
  • 1993 yılı sonunda General Dostum, Hikmetyar ve Hizbi Vahdet lideri Abdül Ali Mazari ittifak yaptılar. Topyekun savaş başladı. İki yıl içinde Kabil çöktü. İki kez görev süresi dolan Rabbani çekilmedi.
  • Devlet Başkanı Rabbani, 1994 yılında, Pakistan’da örgütlenen, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri tarafından finanse edilerek kurulan, ülkenin güneyinde doğan, Peştun tabanlı köktendinci Taliban’a hükümete katılmasını teklif etti, saf bir İslam devleti kurmak isteyen Taliban reddetti. Taliban 1995 yılında Hikmetyar’ı ve Mazari’yi Afgan politik tarihinden sildi. General Dostum Kabil’deki güçlerini geri çekti. Ahmet Şah Mesut, aynı yıl Taliban’ı ağır yenilgiye uğrattı. Ama Taliban Ekim 1996’da iktidara geldi. Dostum Türkiye’ye kaçtı.
  • Kabil’i terk edip kuzeye çekilen; Özbek, Türkmen, Tacik ve Şii güçler tarafından desteklenen ve Afganistan topraklarının %10-30’unu kontrol eden Taliban karşıtı askeri cephenin komutanı 1955 doğumlu Ahmet Şah Mesut  2001 yılında Duşanbe’de (Tacikistan) uğradığı suikast sonucu öldü.
  • Raşit Dostum, 1980’li yıllarda Afganistan’ı işgal eden SSCB ile işbirliği yapmıştı. 11 Eylül saldırılarının ardından ABD kuvvetlerinin Afganistan’a girmesiyle ABD’den askeri destek almış, Dostum’a bağlı güçler Kuzey İttifakı’na katılmıştı. ABD işgaliyle Taliban yönetiminin devrilmesinden sonra, Kasım 2001’de 2000 Taliban esirin topluca katledilmesinden sorumlu tutulmuş, Bush yönetiminin soruşturmaları engellediği yazılmıştı.
  • Dostum, ABD işgali ve Taliban sonrası ilk Devlet Başkanı, Peştun Hamid Karzai tarafından genelkurmay başkanı yapıldı.
  • Karzai ile arası açılınca ev hapsinde tutulan Dostum, Türkiye Dışişleri Bakanlığı’nın gönderdiği özel uçakla Türkiye’ye getirildi. Afganistan’da hakkında adam kaçırma, işkence, saldırı ve haneye tecavüz suçlamalarıyla dava açılan Dostum’un, hakkındaki soruşturmaya son verilmesi karşılığında Türkiye’ye gelmeyi kabul ettiği söylendi.
  • 2004′te gerçekleşen cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday oldu ama seçilemedi.
  • Ağustos 2009’da Özbek oylarını Karzai’ye yönlendirmek üzere Türkiye’den Afganistan’a döndü.
  • 2014 yılı Afganistan devlet başkanlığı seçiminde Eşref Gani Ahmedzai‘yi destekledi ve onun Başkan seçilmesinden sonra Afganistan Birinci Başkan Yardımcısı oldu, halen görevini sürdürüyor.
Ağustos 2015’te intihar eylemcilerinin Birinci Başkan Yardımcısı Dostum'a suikast düzenlemek üzere özel eğitim gördükleri, yakalanmalarından sonra açıklandı. Yaklaşık bir aydır Taliban’a karşı yürütülen operasyonları yönetmek ve askerlere moral vermek için Faryab vilayetinde bulunan Raşid Dostum'un araç konvoyuna dört gün önce de saldırı düzenlenmiş, Dostum'un saldırıdan yara almadan kurtulduğu açıklanmıştı. Fotoğraf: haber.star.com.tr

Ağustos 2015’te intihar eylemcilerinin Birinci Başkan Yardımcısı Dostum’a suikast düzenlemek üzere özel eğitim gördükleri, yakalanmalarından sonra açıklandı.
Yaklaşık bir aydır Taliban’a karşı yürütülen operasyonları yönetmek ve askerlere moral vermek için Faryab vilayetinde bulunan Raşid Dostum’un araç konvoyuna dört gün önce de saldırı düzenlenmiş, Dostum’un saldırıdan yara almadan kurtulduğu açıklanmıştı.
Fotoğraf: haber.star.com.tr

 

 

Özbekistan Gezisi 49 Politik Gelişmeler 2

  • Eski Özbekistan Komünist Partisi’nin devamı olan, İslam Kerimov’un (1938-) Demokratik Halk Partisi siyasal yaşama egemendir. Kerimov, siyasal kariyerine SSCB’nin Komünist Partisi’nde başlamıştı. Özbekistan’da toplam beş siyasal parti vardır ama muhalefet partileri yasaklar ve baskıcı önlemler nedeniyle siyasal yaşamda etkisizdir.
  • Tacikistan’da İslamcı söylemi benimseyen Tacik muhalefetini tehdit olarak gören Rusya ve Özbekistan Tacikistan iç savaşına aktif olarak müdahale etmiştir.
  • 1992 yılında komşu Tacikistan’da yaşanan iç savaşı Kerimov, ülke içindeki muhalefeti sert yöntemlerle sindirmek için kullandı.
  • 1993 yılında Orta Asya devletleri rubleden ayrılarak kendi para birimlerini oluşturdular; Özbekistan’ın para birimi sum oldu.
  • 1994 yılında yapılan parlamento seçimlerinde Kerimov yanlıları büyük çoğunluk elde etti.
  • 1994’te serbest piyasa ekonomisine geçiş yönündeki adımlar hızlandırıldı. Özbekistan’ın İran ve Rusya’ya karşı mesafeli duruşu, Batı ülkelerinden geniş çaplı yardım almasını sağladı. Aynı yıl Özbekistan ve Kazakistan, Rusya’dan yapılan ithalatı kısma kararı aldı.
İslam Kerimov. Fotoğraf: www.dunyabulteni.net

İslam Kerimov.
Fotoğraf: www.dunyabulteni.net

  • Kerimov, sınırlı miktarda özelleştirmeye izin verirken, devletçi ekonomik yapıyı koruma kararı aldı. Bazıları bunu Çin ya da Şili (Pinochet) modeli olarak tanımlar.
  • 1995 yılında yapılan referandumla Kerimov’un görev süresi 5 yıl uzatıldı.
  • 1995 yılında Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan bir devletler arası konsey, bir dışişleri bakanları konseyi ve Orta Asya İşbirliği Bankası kurdular.
  • 1996 yılında başlayan siyasal yumuşama, 1998’de özellikle İslamcı muhalefeti hedef alan yasaklayıcı düzenlemelerle sona erdi.
  • ABD’nin açık  desteğinde, 1997 yılında Gürcistan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova tarafından kurulan, adını kurucu ülkelerin baş harflerinden alan çok uluslu örgüte 1999 yılında Özbekistan da katıldı ve örgütün adı GUUAM oldu. Aynı zamanda, Sovyetlerin dağılmasından sonra bağımsızlıklarını ilan eden devletlerin Rusya ekseninden fazla uzaklaşmaması için kurulan Bağımsız Devletler Topluluğu’na (BDT) da üye olan bu beş devletin çalışmalarını ayrı bir platformda sürdürme istekleri Rusya’yı rahatsız etti. Rusya ile sorunları olan ülkelerin Birlik’te yer alması, örgütün BDT’nin içindeki Batı Bloğu diye anılmasına yol açtı.
  • Kerimov yönetimi 1998 yılında Yabancı Yatırımlar Kanununu kabul etmiş, yabancı sermayeli şirketlere vergi istisnaları, sermaye mallarına gümrük vergisi muafiyeti sağlamıştır.
  • 1999 yılında yapılan parlamento seçimlerini Kerimov yanlıları kazandı; kendisi de 2000 yılında %92 oy oranı ile yeniden cumhurbaşkanı seçildi. 2007’deki seçimde ise oyların %88’ini aldı.
  • Taşkent, 1999’da Moskova’nın önderliğindeki Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) bünyesindeki Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nden ayrılmıştı. Nedeni de söz konusu örgütün üye ülkelere askeri müdahale yapabilmesi ve bunun da Özbekistan’ın anayasasına aykırı olmasıydı. Taşkent, 2006’da bu örgüte tekrar üye olurken, 2012’de bir kez daha bu örgütten ayrıldı. Aralık 2013’te ise BDT Serbest Ticaret Bölgesi’ne üye olacağını beyan etti.
  • 1999’da bombalamalar sonrasında yapılan tutuklama ve yargılama süreçleri, istihbarat ve güvenlik güçlerinin uyguladığı baskıcı yöntemler Batı’da tartışılmaya başlandı. Bombalamalardan, o sırada Norveç’te bulunan, 1991’deki ilk cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Kerimov’un rakibi olan Muhammed Salih ile Özbekistan İslami Hareketi liderleri Tahir Yoldaşev ve eski bir tren soyguncusu olan Cuma Namangani’nin sorumlu tutulması Azimcan Askarov’un ifadesine dayandırılmıştı. Ancak daha sonra Askarov’un Batılı gazetecilerle görüşürken Muhammed Salih’in sorumluluğuna ilişkin tüm suçlamaların düzmece olduğunu açıklaması bir skandala neden olmuştu.
  • Taliban’ın, Orta Asya yönetimlerini devirmeye hazırlanan radikal hareketleri beslediği biliniyordu.
  • 2001 Haziran ayında Özbekistan Şanghay İşbirliği Örgütü’ne katıldı.
  • 11 Eylül sonrası, 2001 Eylül ayında ABD’nin bölgeye gelerek Afganistan, Özbekistan ve Kırgızistan’a yerleşmesiyle yeni bir jeopolitik oluşum ortaya çıktı.
  • 11 Eylül sonrası Afganistan harekatına destek veren ve Batı müttefiki olan Özbekistan, Ekim 2001’de ABD’ye Hanabad askeri üssünü kurma izni verdi.
  • ABD’nin Afganistan operasyonunun başlamasından sonra, Afganistan’da kamplar kuran ve 1999 yazında Kırgızistan ve Özbekistan’a saldırılar düzenleyen Özbekistan İslami Hareketi dağıtıldı, hareketin kalıntıları Afganistan’dan çekilmek zorunda kaldı. Bu örgüt, Başkan George Bush’un New York ve Washington’daki terör eylemlerinin sorumlusu olarak saydığı üç örgütten biri idi (diğer ikisi El Kaide ile İslami Cihad).
  • Kerimov’un görev süresi 2003 yılında yapılan bir referandum ile beş yıldan yedi yıla çıkarıldı. 2007 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yeniden aday olabilmesi için gerekli olan yasal düzenleme de yapıldı.
  • 2003 Kasım ayından itibaren önce Tiflis’te sonra Kiev ve Bişkek’te gerçekleşen iktidar değişiklikleri Rusya ve Orta Asya liderlerini rahatsız etti.
  • Kerimov, 2004’te yapılacak parlamento seçimleri öncesi, başta Andican olmak üzere, vilayet yönetimlerinde değişiklikler yaptı. Kendisinin atamış olduğu bu yöneticileri görevden alırken yapılan suçlamalar hakkında hukuki işlem yapılmadı.
  • 2004 yılında ABD ve İsrail Büyükelçiliklerine intihar eylemleri düzenlendi. Teröristlerin başka ülke vatandaşları (Kazakistan) olduğu iddia edildi. Tiflis olaylarının ardından Soros Vakfı’nın ülke içindeki faaliyetlerine son verildi; üniversitelerdeki yabancı görevlilerin ayrılması sağlandı; diğer uluslararası kuruluşlara sıkı denetim getirildi.
  • Anayasada yapılan değişikliklerle parlamento, Alt Kanat ve Senato olarak ikili yapıya dönüştürüldü; cumhurbaşkanının yetkilerinde görünürde kısıtlamalara gidildi.

 

Özbekistan Gezisi 48 Politik Gelişmeler 1

  • Özbekistan, nüfusu, coğrafi konumu, doğal kaynakları ve ekonomisi ile bölgenin güçlü devletlerinden biridir. Orta Asya’da tarihsel, kültürel, hatta stratejik çekim merkezi Özbekistan’dır.
  • SSCB’den  bağımsızlık sonrası oluşan Orta Asya’daki rejimlerin tümü devlet başkanlığı sistemini uygulamaktadır.
  • Bağımsızlık sonrası bölge ülkeleri arasında yaptığı reformlar, yabancı yatırımın ülkeye çekilmesi ve serbest piyasa ekonomisine geçişte en başarılı ülke olan Özbekistan, yoğun nüfusuna rağmen 1990’lı yıllarda ekonomik verilerde açıkça gözlenebilen ilerlemeler sağlamıştır.
  • 2008 yılında Dünya Bankası tarafından, ülkelerin nominal Gayri Safi Yurtiçi Hasılasına göre yapılan sıralamada, 182 ülke içinde bölge ülkelerinin sıralamasına baktığımızda, Kazakistan 51., Azerbaycan 72., Özbekistan 83., Türkmenistan 97., Afganistan 117., Tacikistan 137., Kırgızistan 140. sırada yer almaktadır. Bu listede Türkiye Cumhuriyeti 17. sıradadır. Bu sıralamaya göre Türkiye Cumhuriyeti’nin GSYH’si 794,228 milyon ABD Doları iken, Özbekistan’ınki 27,918 milyon ABD Dolarıdır.
  • Uluslararası Para Fonu’nun kişi başına nominal Gayri Safi Yurtiçi Hasılalarına göre 2011 yılı verileri ile 184 ülke arasında Kazakistan 58., Azerbaycan 75., Türkmenistan 98., Özbekistan 135., Kırgızistan 151., Tacikistan 155. sırada yer almaktadır. Türkiye Cumhuriyeti bu listede 62. sıradadır.
  • Özbekistan’daki politik gelişmelere, diğer Türki Cumhuriyetlere ve otoriter yönetimlerin işleyişine de ışık tutacağı için biraz detaylı yer vermek istiyorum.
Kazak sanatçı Yerbossyn Meldibekov, Taşkent’teki Navoy Opera ve Bale Tiyatrosu’nun yer aldığı fotoğraflarla rejim değişikliğini betimlemiş. ArtInternational İstanbul, 2015. Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

Kazak sanatçı Yerbossyn Meldibekov, Taşkent’teki Navoy Opera ve Bale Tiyatrosu’nun yer aldığı fotoğraflarla rejim değişikliğini betimlemiş.
ArtInternational İstanbul, 2015.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

  • Stalin’in 1937-38 yıllarındaki Büyük Temizlik Hareketi sırasında, aralarında Özbekistan başbakanı Feyzullah Hocayev ve Özbekistan Komünist Partisi birinci sekreteri Ekmel İkramov’un da bulunduğu çok sayıda Özbek milliyetçi bir komplo hazırlığı içinde oldukları gerekçesiyle idam edilmiş, Stalin’in ölümünden sonra saygınlıkları iade edilmişti.
  • Sovyet yönetiminin reformlara yöneldiği 1980’lerde Özbekistan’da çeşitli karışıklıklar yaşanmıştı. Fergana Vadisi’nde 1989’da Sünni Özbekler ile Şii Mesketler arasında çıkan çatışmalarda yüzlerce kişi ölmüştü. Tacikistan’da çıkan savaş sırasında Özbekistan’daki Mesketler’e saldırılar yapılmıştı.
  • Bazı İran ulusçuları, Türk dili konuşan Orta Asyalıların ve Azerbaycanlıların Türkleştirilmiş Acemler olduğunu savunur.
  • Tacikistan, yüzyıllar boyunca Buhara Emirliği’nin bir parçasıydı. Pek çok Özbek, Sünni Tacikleri Farsça konuşan Özbekler olarak görür. Zaten Tacikistan nüfusunun dörtte biri Özbek’tir.
  • 1990 yılında Özbekistan parlamentosu Moskova karşısında daha geniş özerkliği öngören bir karar almıştı.
  • 31 Ağustos 1991’de SSCB’den bağımsızlık ilan edildi. SSCB’nin dağılması ulusun, ulusal kimliğin, bölgesel sınırların ve ulusal çıkarın yeniden tanımlanması demekti. Özbekler, bağımsızlığı ilk ilan eden ülkeler arasındaydılar.
  • Orta Asya devletlerinin tümü kendi anadillerini anayasal devlet dili konumuna getirdi ve yerli elitler arasında hala temel iletişim dili olan Rus diline eş statü vermeyi reddetti.
  • Orta Asya devletlerinin tümü (Kırgızistan’da meclis tarafından engellenebilen bir çifte vatandaşlık söz konusu), Rusya’nın sürekli taleplerine rağmen, etnik Ruslara çifte vatandaşlık hakkı vermeyi reddetti. Azınlık konumunu kabullenemeyen ya da ülkenin anadilini öğrenmeye isteksiz olan birçok Rus göç etti. Kazakistan’dan Rusya’ya 1994 yılında yaklaşık 400.000 kişi göç etti.
  • 1991’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçimini, daha önce Komünist Partisi birinci sekreterliği görevinde bulunan İslam Kerimov kazandı.
  • 1992 yılında yürürlüğe giren Özbekistan anayasası ile otoriter bir başkanlık sistemi hayata geçirilmiştir. Doğrudan halk tarafından seçilen ve üst üste en fazla iki dönem görev yapması karara bağlanan cumhurbaşkanı geniş yetkilerle donatılmıştır. İki dönem şartı daha sonra ihlal edilmiştir.
  • Cumhurbaşkanı, başbakanı, bakanlar kurulunu, valileri, yüksek mahkeme yargıçlarını, önemli devlet görevlilerini atar. Görev süresi referandum ile uzatılabilir. İhlalde bu maddeden yararlanılmıştır.
  • Beş yılda bir 250 üyeli parlamento seçimi yapılır.
  • Seçmen yaşı 18’dir.

 

Özbekistan Gezisi 13 Özbekler

Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

  • İskitlerden Sogdlara, Horezmlilerden Türk kökenli çeşitli halklara kadar pek çok etnik grup bugünkü Özbeklerin, Kazakların, Türkmenlerin ve Taciklerin kökenini oluşturmaktadır. Sovyetler döneminde oluşturulmuş bazı yapay kimlikler de etnisite ile ilgili saptamaları iyice zorlaştırmaktadır.
  • Özbek resmi makamlarının belirttiğine göre cumhuriyetlerinin sınırları içinde 130 değişik etnik grup yaşamaktadır.
  • Özbekler ağırlıklı olarak Türk kökenli, kültür olarak Fars ve Türk-Moğol ögelerini birlikte barındıran bir halktır. Bazı görüşlere göre, Özbekler, Türk ve Moğol kökenli göçebe halkların İran kökenli yerleşik halkla karışması sonucunda ortaya çıkmıştır.
  • Özbek halkı 11.-14. yüzyıllar arasında Çağatayca konuşan Türk aşiretlerinin birleşmesi ile oluşmuştur, denir ve 15. yüzyılda halk kimliği kazandıkları düşünülür.
  • Bugünkü Özbek nüfusu  için üç kaynak belirtilir: Vahalarda yaşayan Özbekler ile Orta Asya’nın Pers kökenli Taciklerinin oluşturduğu şehirli grup; yarı göçebe Türk-Moğol aşiretleri ve Şeybani Özbekleri. Bu son iki grup bugün bile kendilerini aşiret aidiyetiyle ifade ediyorlar. Harezm bölgesinde Türkmen gelenekleri çok güçlüdür.
  • 20 milyonun üzerindeki nüfusu ile Özbekistan, Sovyetler Birliği’ni oluşturan ülkeler arasında üçüncü konumda idi.
  • Özbekistan’da Özbekler toplam nüfusun %75’ini oluşturur. Öteki büyük topluluklar Ruslar, Tacikler ve Kazaklardır. Bağımsızlıktan sonra Rusların sayısı azalmış, az sayıdaki Yahudi ülkeden ayrılmıştır.
  • Nüfus artış hızı yüksektir. Ülke nüfusu çok gençtir. 15 yaş altındaki kesimin toplam nüfus içindeki oranı %40’ın üzerindedir.
  • Özbekler ve diğer Türk kökenli halklar çoğunlukla Sünni Hanefi inanışına bağlıdır.
  • Özbekistan’da dine bağlılık öteki Orta Asya ülkelerine kıyasla daha güçlüdür.
  • Özbekistan’dan başka Afganistan’da, Tacikistan’da, Kırgızistan’da hatırı sayılır bir Özbek nüfus vardır. Kazakistan, Türkmenistan ve Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde (Doğu Türkistan) de Özbekler vardır.
  • Sovyetler döneminde en az Ruslaştırılmış Türk halkı oldukları söylenir.
Taşkent’te Halkların Dostluğu Meydanı’nda demirci ailesinin heykeli. Ailenin 15 çocuğu var. Bu sayı 15 Sovyet Cumhuriyetini temsil ediyor. İkinci Dünya Savaşı’nda anasız babasız çocuklar Özbekistan’a yollanmış. Özbekler bu çocukları evlat edinmiş. 1966 yılında olan depremden sonra her Sovyet Cumhuriyeti Taşkent’e bir mahalle inşa etmiş. Meydandaki Kültür Merkezi’nin önünde de 15 bayrak direği var. Şimdi bu direklerde bayrak çekili değil. Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

Taşkent’te Halkların Dostluğu Meydanı’nda demirci ailesinin heykeli. Ailenin 15 çocuğu var. Bu sayı 15 Sovyet Cumhuriyetini temsil ediyor. İkinci Dünya Savaşı’nda anasız babasız çocuklar Özbekistan’a yollanmış. Özbekler bu çocukları evlat edinmiş.
1966 yılında olan depremden sonra her Sovyet Cumhuriyeti Taşkent’e bir mahalle inşa etmiş. Meydandaki Kültür Merkezi’nin önünde de 15 bayrak direği var. Şimdi bu direklerde bayrak çekili değil.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu