Etiket arşivi: Sum

Özbekistan Gezisi 49 Politik Gelişmeler 2

  • Eski Özbekistan Komünist Partisi’nin devamı olan, İslam Kerimov’un (1938-) Demokratik Halk Partisi siyasal yaşama egemendir. Kerimov, siyasal kariyerine SSCB’nin Komünist Partisi’nde başlamıştı. Özbekistan’da toplam beş siyasal parti vardır ama muhalefet partileri yasaklar ve baskıcı önlemler nedeniyle siyasal yaşamda etkisizdir.
  • Tacikistan’da İslamcı söylemi benimseyen Tacik muhalefetini tehdit olarak gören Rusya ve Özbekistan Tacikistan iç savaşına aktif olarak müdahale etmiştir.
  • 1992 yılında komşu Tacikistan’da yaşanan iç savaşı Kerimov, ülke içindeki muhalefeti sert yöntemlerle sindirmek için kullandı.
  • 1993 yılında Orta Asya devletleri rubleden ayrılarak kendi para birimlerini oluşturdular; Özbekistan’ın para birimi sum oldu.
  • 1994 yılında yapılan parlamento seçimlerinde Kerimov yanlıları büyük çoğunluk elde etti.
  • 1994’te serbest piyasa ekonomisine geçiş yönündeki adımlar hızlandırıldı. Özbekistan’ın İran ve Rusya’ya karşı mesafeli duruşu, Batı ülkelerinden geniş çaplı yardım almasını sağladı. Aynı yıl Özbekistan ve Kazakistan, Rusya’dan yapılan ithalatı kısma kararı aldı.
İslam Kerimov. Fotoğraf: www.dunyabulteni.net

İslam Kerimov.
Fotoğraf: www.dunyabulteni.net

  • Kerimov, sınırlı miktarda özelleştirmeye izin verirken, devletçi ekonomik yapıyı koruma kararı aldı. Bazıları bunu Çin ya da Şili (Pinochet) modeli olarak tanımlar.
  • 1995 yılında yapılan referandumla Kerimov’un görev süresi 5 yıl uzatıldı.
  • 1995 yılında Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan bir devletler arası konsey, bir dışişleri bakanları konseyi ve Orta Asya İşbirliği Bankası kurdular.
  • 1996 yılında başlayan siyasal yumuşama, 1998’de özellikle İslamcı muhalefeti hedef alan yasaklayıcı düzenlemelerle sona erdi.
  • ABD’nin açık  desteğinde, 1997 yılında Gürcistan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova tarafından kurulan, adını kurucu ülkelerin baş harflerinden alan çok uluslu örgüte 1999 yılında Özbekistan da katıldı ve örgütün adı GUUAM oldu. Aynı zamanda, Sovyetlerin dağılmasından sonra bağımsızlıklarını ilan eden devletlerin Rusya ekseninden fazla uzaklaşmaması için kurulan Bağımsız Devletler Topluluğu’na (BDT) da üye olan bu beş devletin çalışmalarını ayrı bir platformda sürdürme istekleri Rusya’yı rahatsız etti. Rusya ile sorunları olan ülkelerin Birlik’te yer alması, örgütün BDT’nin içindeki Batı Bloğu diye anılmasına yol açtı.
  • Kerimov yönetimi 1998 yılında Yabancı Yatırımlar Kanununu kabul etmiş, yabancı sermayeli şirketlere vergi istisnaları, sermaye mallarına gümrük vergisi muafiyeti sağlamıştır.
  • 1999 yılında yapılan parlamento seçimlerini Kerimov yanlıları kazandı; kendisi de 2000 yılında %92 oy oranı ile yeniden cumhurbaşkanı seçildi. 2007’deki seçimde ise oyların %88’ini aldı.
  • Taşkent, 1999’da Moskova’nın önderliğindeki Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) bünyesindeki Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nden ayrılmıştı. Nedeni de söz konusu örgütün üye ülkelere askeri müdahale yapabilmesi ve bunun da Özbekistan’ın anayasasına aykırı olmasıydı. Taşkent, 2006’da bu örgüte tekrar üye olurken, 2012’de bir kez daha bu örgütten ayrıldı. Aralık 2013’te ise BDT Serbest Ticaret Bölgesi’ne üye olacağını beyan etti.
  • 1999’da bombalamalar sonrasında yapılan tutuklama ve yargılama süreçleri, istihbarat ve güvenlik güçlerinin uyguladığı baskıcı yöntemler Batı’da tartışılmaya başlandı. Bombalamalardan, o sırada Norveç’te bulunan, 1991’deki ilk cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Kerimov’un rakibi olan Muhammed Salih ile Özbekistan İslami Hareketi liderleri Tahir Yoldaşev ve eski bir tren soyguncusu olan Cuma Namangani’nin sorumlu tutulması Azimcan Askarov’un ifadesine dayandırılmıştı. Ancak daha sonra Askarov’un Batılı gazetecilerle görüşürken Muhammed Salih’in sorumluluğuna ilişkin tüm suçlamaların düzmece olduğunu açıklaması bir skandala neden olmuştu.
  • Taliban’ın, Orta Asya yönetimlerini devirmeye hazırlanan radikal hareketleri beslediği biliniyordu.
  • 2001 Haziran ayında Özbekistan Şanghay İşbirliği Örgütü’ne katıldı.
  • 11 Eylül sonrası, 2001 Eylül ayında ABD’nin bölgeye gelerek Afganistan, Özbekistan ve Kırgızistan’a yerleşmesiyle yeni bir jeopolitik oluşum ortaya çıktı.
  • 11 Eylül sonrası Afganistan harekatına destek veren ve Batı müttefiki olan Özbekistan, Ekim 2001’de ABD’ye Hanabad askeri üssünü kurma izni verdi.
  • ABD’nin Afganistan operasyonunun başlamasından sonra, Afganistan’da kamplar kuran ve 1999 yazında Kırgızistan ve Özbekistan’a saldırılar düzenleyen Özbekistan İslami Hareketi dağıtıldı, hareketin kalıntıları Afganistan’dan çekilmek zorunda kaldı. Bu örgüt, Başkan George Bush’un New York ve Washington’daki terör eylemlerinin sorumlusu olarak saydığı üç örgütten biri idi (diğer ikisi El Kaide ile İslami Cihad).
  • Kerimov’un görev süresi 2003 yılında yapılan bir referandum ile beş yıldan yedi yıla çıkarıldı. 2007 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yeniden aday olabilmesi için gerekli olan yasal düzenleme de yapıldı.
  • 2003 Kasım ayından itibaren önce Tiflis’te sonra Kiev ve Bişkek’te gerçekleşen iktidar değişiklikleri Rusya ve Orta Asya liderlerini rahatsız etti.
  • Kerimov, 2004’te yapılacak parlamento seçimleri öncesi, başta Andican olmak üzere, vilayet yönetimlerinde değişiklikler yaptı. Kendisinin atamış olduğu bu yöneticileri görevden alırken yapılan suçlamalar hakkında hukuki işlem yapılmadı.
  • 2004 yılında ABD ve İsrail Büyükelçiliklerine intihar eylemleri düzenlendi. Teröristlerin başka ülke vatandaşları (Kazakistan) olduğu iddia edildi. Tiflis olaylarının ardından Soros Vakfı’nın ülke içindeki faaliyetlerine son verildi; üniversitelerdeki yabancı görevlilerin ayrılması sağlandı; diğer uluslararası kuruluşlara sıkı denetim getirildi.
  • Anayasada yapılan değişikliklerle parlamento, Alt Kanat ve Senato olarak ikili yapıya dönüştürüldü; cumhurbaşkanının yetkilerinde görünürde kısıtlamalara gidildi.

 

Özbekistan Gezisi 12 Ülke Olarak Özbekistan 3

Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

  • Orta Asya’nın en büyük vadisi Fergana Özbekistan’dadır. Fergana Vadisi politik açıdan da önemli bir yerdir. Burası ayrı bir yazının konusu olacak.
  • Eski bir kültür merkezi olan güneydeki Zerefşan Vadisi’nde Buhara ve Semerkand gibi eski şehirler yer alır.
  • Ülkede nüfusun en sık olduğu yerleşim alanları Fergana ve Zerefşan Vadileridir. Ülkenin doğusu daha yoğun nüfusludur.
  • Orta Asya’nın en büyük metropolü Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent’tir.
  • Ülkenin ikinci büyük şehri ise 2500 yıllık tarihi olan Semerkand’dır.
  • İpek böcekçiliği Özbekistan’da önemli bir iş koludur. Kürk üretimi de önemlidir.
  • Gazgan mermeri güzelliği ve dayanıklılığı ile ünlüdür. Moskova metrosunun cephe kaplamaları bu mermerden yapılmıştır.
  • Özbekistan, Orta Asya’nın önde gelen makine ve ağır donanım imalatçısıdır.
  • Elektrik üretimi büyük ölçüde termik santrallere dayanır.
  • En önemli ihraç malları doğal gaz ve pamuktur.
  • Para birimi Sum’dur.
  • Vergiler yüksek bulunuyor, %13-30 arasında değişiyor. Bu yüzden hemen herkes 2-3 iş yapıyormuş.
  • Bu sıkıyönetim ülkesinde polisten habersiz kuş uçmuyor.
Buhara’da bir kasap. Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

Buhara’da bir kasap.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

  • Sovyet yönetimi altında sağlık hizmetleri alanında önemli gelişmeler sağlanmış, ölüm oranları düşmüştür.
  • Sağlık hizmetlerinde teşhis, tedavi, hastane bedava, ilaç ücretli. Özel hastaneler pahalıymış, özel hastanede doğum için 150 USD ödemek gerekiyormuş!
  • Özbekistan’da aile dayanışmasının güçlü olduğu söyleniyor.
  • Genelde 24 yaşına varmadan evleniyorlar ve ortalama 3 çocuk yapıyorlarmış.
  • Hem resmi hem dini nikah yapılıyor.
  • Bekaret önemseniyor.
  • Farklı dini inançtan, farklı etnik kökenden olanların evliliğine Taşkent’te rastlanıyormuş. Bunu Sovyet etkisinin devamına bağlıyorlar.
  • İki kadınla resmi olarak evlenmek mümkün değil, ikinci bir kadın alma hoş karşılanmıyor.
  • Kadınlar aktif ve bilinçli.
  • Mirasın büyük payını ana-babaya bakmakla yükümlü olan küçük erkek çocuk alıyor.
  • Evlilik kontratı yapmak mümkünmüş.
16. yüzyıl yapısı Kükeldaş Medresesi, Taşkent. Türkiye Cumhuriyeti Özbekistan’da ikisi kızlar için on medrese açmış. Burası açık en büyük medrese. Değişik ülkelerden 150 öğrencisi var. T.C. Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı. Kükeldaş, yönetici anlamına geliyormuş. Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

16. yüzyıl yapısı Kükeldaş Medresesi, Taşkent.
Türkiye Cumhuriyeti Özbekistan’da ikisi kızlar için on medrese açmış. Burası açık en büyük medrese. Değişik ülkelerden 150 öğrencisi var. T.C. Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı. Kükeldaş, yönetici anlamına geliyormuş.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

Medresenin ana kapısının üzerindeki tabelada Özbekistan baş imamının fotoğrafı var. Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

Medresenin ana kapısının üzerindeki tabelada Özbekistan baş imamının fotoğrafı var.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

  • Eğitim, 6-14 yaş arasında zorunlu, parasız ve karmadır. İlkokulda üniforma giyiliyor, sonra kıyafet serbest.
  • Okur yazar oranı yüzde yüze yakın.
  • Bağımsızlık sonrası eğitim dili olarak Rusçanın yerine Özbekçe benimsenmiş.
  • Geleneksel dini eğitimin verildiği mektep ve medreseler, bağımsızlıktan sonra yeniden canlılık kazanmıştır.
  • Özbekistan’da özel okul sayısı azdır.
  • Liseye girişte seviye belirleme sınavı var. Sınavda yüksek puan alanlar ücretsiz, diğerleri düşük bir ücret ödeyerek okuyor.
  • 4 veya 5 yıllık enstitü veya üniversitenin ücreti 400 USD. En gözde üniversite Taşkent Üniversitesi.

 

Özbekistan bayrağı. Bayraktaki mavi renk, suyu ve gökyüzünü; hilal, doğuş ve sürekliliği; 12 yıldız, Özbekistan’ın 12 bölgesini simgeliyor. Beyaz, mutluluk ve geleceği; renkler arasındaki kırmızı çizgiler şehit kanını temsil ediyor. Yeşil ise Maveraünnehir’in yeşili. Fotoğraf:www.9sn.net

Özbekistan bayrağı.
Bayraktaki mavi renk, suyu ve gökyüzünü; hilal, doğuş ve sürekliliği; 12 yıldız, Özbekistan’ın 12 bölgesini simgeliyor.
Beyaz, mutluluk ve geleceği; renkler arasındaki kırmızı çizgiler şehit kanını temsil ediyor.
Yeşil ise Maveraünnehir’in yeşili.
Fotoğraf:www.9sn.net