Etiket arşivi: Ephesos

Kütüphane Geleneği 8| Ephesos / Efes Kütüphanesi

  • Helenistik dönemde Pergamon’dan başka merkezlerden de bahsetmek gerekir.
  • Atina, özellikle felsefe ve retorik alanındaki kütüphaneleri ile ileri düzey öğrenimin başlıca merkezi olmayı Helenistik dönemde de sürdürmüştü. Romalı edebiyatçılar buradaki akademilere geliyorlardı.
  • Atina veya Antiokheia’da (Antakya) yüksek öğrenim görmek çok pahalı idi. Retorik eğitimi kaçınılmaz olarak paganlığa yakın olduğundan, Bizans İmparatoru Justinyen 529 yılında Platon’un Atina’daki Akademia’sının kapanması emrini vermişti.
  • Rodos, politikacı olmak isteyen ve Latince konuşanların azınlıkta olduğu bir dünyada, politik açıdan gelişebilmek için dağarcığa Yunan kültürü katmaya ihtiyaç duyanların gittiği, ünlü bir görgü okuluna sahipti. Marcus Antonius burada eğitim almıştı.
  • Helenistik öğrenimin başlıca merkezlerinden biri olan Antiokheia önemini, Suriye’nin Roma eyaleti olmasının ardından da korumuştu.
  • Roma İmparatorluğu’nun Yunanca konuşulan eyaletlerindeki eğitimli sınıflar için, yüksek öğrenim, Yunan edebiyatının incelenmesini zorunlu kılıyor, bunun için kitaplara ihtiyaç duyuluyordu.
  • Ephesos yöresindeki en eski yerleşim, Geç Kalkolitik Çağ’a, MÖ 5.-3. binyıllara gitmektedir. Minos, Miken uygarlıklarından sonra MÖ 11. yüzyılda Peloponnesos’ta yerleşik İonların Akhalar tarafından kovulmasıyla yöreye İon göçü olmuş, İonlar Batı Anadolu’da 12 kent kurmuşlardır, bunlardan biri de Ephesos’tur. Yöre Lidya, Kimmer, Med, Pers, Büyük İskender, Selevkos Hanedanı, Ptolemaios Hanedanı, Pontus, Roma hakimiyetine girmiş, stratejik önemi daima büyük bir yöre olmuştur.
  • MÖ 133 yılında Roma’nın Asya eyaletine katılmış İonia bölgesinin merkezi olmuş, Roma’nın genel valisinin görev yeri, denize doğrudan bağlı Ephesos olmuştu.
  • Roma İmparatorluğu’nun İskenderiye, Antiokheia ve Atina’dan sonra Doğu’daki dördüncü büyük şehri Ephesos’tu.
  • Ama İlkçağ’ın dünya başkenti olan bu zengin liman kenti, Küçük Menderes Nehri’nin getirdikleriyle derin körfezinin dolması ile bir kara kentine dönüşmüş; sismik ve jeolojik olaylarla deniz seviyesinin ve kıyı şeridinin değişmesi ile Ortaçağ’ın ilerleyen dönemlerinde Ephesos denizden uzaklaşmıştır. Yeni liman Cenevizliler tarafından kurulmuştur (Kuşadası). Yerleşim alanı tarih boyunca birkaç kez değişmiştir.
MS 2. yüzyıla tarihlenen Celsus Kütüphanesi’nin cephesi. Fasadın sağında Agora’nın Güney Kapısı, solunda Helenistik döneme ait peristilli ev (peristil: sütunlarla çevrili, bahçe gibi avlusu olan ev veya ön yüzünde sütunlu girişi olan ev). Kütüphane yapılırken evin bir kısmını yıkmışlardı. Ephesos’taki Celsus Kütüphanesi’nin ön cephesi 1905-6 yılında ortaya çıkarılmış, 1970-1978 yıllarında yeniden ayağa kaldırılmıştır. Roma Çağı’nın tipik özelliklerinden biri kütüphane cephelerinin çok süslü oluşlarıydı. Nişler, alınlıklar ve sütunlar gibi girintili çıkıntılı mimari ögelerden oluşan cephe düzenlemesi, tamamen Romalı bir anlayıştır. Helenistik ve Roma mimarisi arasındaki fark, Helenistik Dönem yapı ön yüzlerinde egemen olan yatay düzenlemeye karşın, Roma Çağı cephelerinde dikeyliğe önem verilmesidir. Fotoğraf, 2001 yılında çekilmiştir.

MS 2. yüzyıla tarihlenen Celsus Kütüphanesi’nin cephesi.
Fasadın sağında Agora’nın Güney Kapısı, solunda Helenistik döneme ait peristilli ev (peristil: sütunlarla çevrili, bahçe gibi avlusu olan ev veya ön yüzünde sütunlu girişi olan ev). Kütüphane yapılırken evin bir kısmını yıkmışlardı.
Ephesos’taki Celsus Kütüphanesi’nin ön cephesi 1905-6 yılında ortaya çıkarılmış, 1970-1978 yıllarında yeniden ayağa kaldırılmıştır.
Roma Çağı’nın tipik özelliklerinden biri kütüphane cephelerinin çok süslü oluşlarıydı. Nişler, alınlıklar ve sütunlar gibi girintili çıkıntılı mimari ögelerden oluşan cephe düzenlemesi, tamamen Romalı bir anlayıştır.
Helenistik ve Roma mimarisi arasındaki fark, Helenistik Dönem yapı ön yüzlerinde egemen olan yatay düzenlemeye karşın, Roma Çağı cephelerinde dikeyliğe önem verilmesidir.
Fotoğraf, 2001 yılında çekilmiştir.

  • İki kenarında heykel kaideleri bulunan, dokuz basamaklı merdivenle çıkılan kütüphaneye üç kapı ile giriliyor.
  • Üst kattaki pencereler alt kattaki giriş kapılarıyla uyumlu olarak yerleştirilmiş. Kütüphane için hareketli bir cephe düzenlemesi yapılmış.
  • Giriş kapılarının sağında solunda çerçeveli nişler içine heykeller konmuş. Heykellerin asılları Viyana’daki Ephesos Müzesi’nde sergileniyor. Efes’te ise orijinal heykellerin alçı mulajları nişlere yerleştirilmiş. Heykeller Romalı yüksek bir memurdan beklenen erdemleri sembolize ediyor. Soldan sağa, bilgelik, karakter, muhakeme, bilgi ve deneyim.
  • Cephe iki katlı olmasına rağmen yapının içi üç katlıydı. Celsus Kütüphanesi’nin görkemli cephesi, Helenistik dönemin iki katlı stoalarından etkilenerek yapılmıştır. İç mekan dikdörtgen planlı idi.
Niemann tarafından yapılmış Celsus Kütüphanesi’nin üç katlı iç rekonstrüksiyonu. Fotoğraf:Efes Rehberi, 2000.

Niemann tarafından yapılmış Celsus Kütüphanesi’nin üç katlı iç rekonstrüksiyonu.
Fotoğraf:Efes Rehberi, 2000.

Sophia, Bilgelik heykeli. Fotoğraf:Efes Rehberi, 2000.

Sophia, Bilgelik heykeli.
Fotoğraf:Efes Rehberi, 2000.

Episteme, Bilgi. Fotoğraf:tr.wikipedia.org

Episteme, Bilgi.
Fotoğraf:tr.wikipedia.org

Kütüphane Meydanı’nda, Kütüphane’nin sağında yer alan MÖ 4.-3. yüzyıla tarihlenen Agora’nın Güney Kapısı ya da Mazeus ve Mithridates Kapısı. Burayı, İmparator Augustus’un bağışladığı iki köle yaptırmış.

Kütüphane Meydanı’nda, Kütüphane’nin sağında yer alan MÖ 4.-3. yüzyıla tarihlenen Agora’nın Güney Kapısı ya da Mazeus ve Mithridates Kapısı. Burayı, İmparator Augustus’un bağışladığı iki köle yaptırmış.

  • Merdivenin iki yanında bulunan yazıtlardan, MS 92 yılında konsül ve 106-7 yılında Asya Prokonsülü olan, olasılıkla Sardes’li, Ti. Julius Celsus Polemaeanus’un ne gibi memurluklarda bulunduğu ve sosyal durumu öğrenilmektedir.
  • Kütüphanenin altında buraya defnedilmiş Celsus Polemaeanus’un lahdinin bulunduğu mezar odası vardır.
  • Yapı yazıtlarında, Celsus’un oğlu ve MS 110 yılının konsülü olan C. Julius Aquila’nın kütüphaneyi babası için heroon olarak inşa ettirdiği yazmaktadır. Heroon, Antik Yunanistan’da bir kahraman ya da yarı tanrı adına yapılmış ve çevresi sütunlu bir galeriyle çevrili kutsal yerlerin adıydı.
Cephenin mimari bezemesinden ayrıntı.

Cephenin mimari bezemesinden ayrıntı.

  • Rulolar halindeki elyazmaları, galerilerden ulaşılan üst iki kattaki dolap nişlerinde saklanıyordu.
  • Okuma odasını bulanlar ve sonra da, Ephesos’taki Celsus Kütüphanesi’ne taşıyanlar büyük ihtimalle Romalılardı.
  • Kitapların, bugünkü şekliyle yazılmaya başlanması Roma dönemine denk gelir. Roma döneminde, metinler kitap şekline (codex) dönüştükten sonra her kitap ahşap bir kutuya konmaya başlanmıştır.
  • Taban döşemesi ve duvar kaplamaları çeşitli renkte mermer levhalarla yapılmıştı.
  • Binanın bakımı ve yeni kitapların alımı vasiyetnamede belirlenmiş vakıflar tarafından sağlanıyordu.
  • MS 262 yılında meydana gelen depremde, kütüphanenin okuma salonu tahrip olmuştu. Salon onarılmadı. Ön cephesi kabartmalı levhalarla kaplandı, eski basamakların üstüne su havuzu yapıldı. Part Levhaları adıyla ünlenen bu levhalar bugün Viyana Ephesos Müzesi’nde; yeni bulunan parçalar ise Selçuk Efes Müzesi’nde sergileniyor.
  • Kütüphanenin fasadı, olasılıkla bir depremle Ortaçağ’da tamamen tahrip olmuştu.

  • Efes’te ilk kazı 1863-1869 yılları arasında, antik dünyanın yedi harikasından biri olan Artemis Tapınağı’nı bulmak isteyen, İngiliz mühendis John Turtle Woods tarafından British Museum adına yapıldı. Finansal destek yetersizliğinden sondaj çalışmaları durdu.
  • İngilizler Artemis Tapınağı kazısından elde ettikleri eserleri, Sultan adına müze açma vaadiyle yıllarca Selçuk’ta bir depoda topladılar. Zamanı gelince bu eserleri demiryolu ile İzmir’e, oradan da British Museum’a götürdüler.
  • 1893 yılında Viyana Üniversitesi Klasik Arkeoloji Bölümü, kazı izni için başvurdu. 1898 yılında Efes’teki arkeolojik kazıları yürütebilmek amacıyla Avusturya Arkeoloji Enstitüsü kuruldu.
  • Çoğunluğunu Avusturya, Türkiye ve Almanya’nın oluşturduğu dünyanın her yerinden gelen 180 bilim adamı ve sayıları 60- 80 arasında değişen yerel iş gücü ile kazı çalışmalarına devam edilmektedir. Antik kentin yaklaşık %10-15 kadarı kazılmıştır.
  • Efes’te ilk kazılarda ortaya çıkarılmış eserler öncelikle Viyana, Londra, İstanbul ve İzmir’de sergilenmektedir.

 

Kütüphane Geleneği 7| Pergamon / Bergama Kütüphanesi 2

  • MÖ 3.-2. yüzyıllarda Pergamon’da Attalos’lar hüküm sürerken, Mısır’da Ptolemaios’lar başta idi. Kısa zamanda 200.000 adet kitaba ulaşan Pergamon ile İskenderiye arasında kütüphane rekabeti başlamış,Mısır Kralı Ptoleme Epiphanes (MÖ 205-182) eser sayısının İskenderiye’yi geçeceği endişesine kapılıp İskenderiye’nin tekelinde olan papirüsündışarıya satışını durdurmuştu. Bunun üzerine Kral II. Eumenes’in, Pergamon’da papirüs yerine geçebilecek herhangi bir maddeyi getirene, büyük ödüller vereceği duyuruldu. Krates ve İrodikles,  krala, bazı kaynaklara göre buzağı, bazı kaynaklara göre oğlak derisinden özel bir biçimde hazırlanmış bir örnek getirdi. İstenilen kullanışa elverişliliği görülen bu kağıtlara  Pergamon Kağıdı (Pergaminae Chartae), parşömen  adı verildi. Dilbilim çalışmaları ile de ünlü olan Krates, Pergamon Kütüphanesi’nin yöneticisi oldu.
  • Pergamonlular, kuzu ve oğlak derilerini işleyerek, o dönem için papirüsten çok daha ileri, ince, kullanışlı ve dayanıklı parşömeni ürettiler. Parşömenden sonra Pergamon Kütüphanesi daha da büyüdü ve dünyanın ikinci büyük kütüphanesi ünvanını aldı. Pergamon, İskenderiye karşısında bilim ve sanat bakımından erişmek istediği varlığı sağlamıştı.  II. Eumenes çok sayıda kitabı parayla satın aldı; çevre şehirlere gönderdiği askerleri kitaplara zorla el koyup kütüphaneye getirdi. Bu yüzden Sardesliler’in kitapları toprağa gömüp, Pergamon Kralı’ndan kurtarma yolunu seçtiği söylenir.
  • Parşömenin yapraklar halinde kesilip, deri iplerle bağlanarak, bugün kullandığımız kitapların ilk örnekleri olan Codex’lerin de yolunu açtığı düşünülür. Roma döneminde, kodeks formundaki el yazmalarını ahşap sandıklarda sakladılar. MS 2.-4. yüzyıllar arasında kodeks, parşömen tomarının yerini aldı.
  • Pergamonlular, parşömen tomarlarını keten ya da deri şömizlerin içinde raflara koydular.
  • Hristiyanlığın ve İslam’ın ilk kutsal metinleri, Hipokrat Yemini, Manga Carta’nın orijinali ve Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi parşömene yazıldı. Papirüsten parşömene geçişte olduğu gibi, parşömenden kağıda geçiş de yavaş oldu. İngiliz Parlamentosu bugün hala kararlarını, iki nüsha halinde, parşömene yazmakta.
Pergamon Krallığı’nın koruyucusu ve zeka tanrıçası Athena’nın 3.5 m yüksekliğindeki heykeli kütüphanenin salonunun ortasında yer almaktaydı.  Bu heykel, ünlü heykeltraş Fidias’ın Athena Parthenos heykelinin Hellenistik anlamda bir kopyası idi. Bu heykel de MÖ 170 yılına tarihlenen Zeus Sunağı gibi Carl Humann tarafından Berlin’e götürüldü. Osmanlı İmparatorluğu’nun zor günlerinde, alınan sınırlı, küçük kazı izinlerine karşın büyük çaplı eserler kontrolsüz biçimde Berlin’e taşınmıştı. 1930 yılında ziyarete açılan Pergamonmuseum günümüzde Berlin’in en çok ziyaretçi çeken müzesi. Fotoğraf:www.flickr.com

Pergamon Krallığı’nın koruyucusu ve zeka tanrıçası Athena’nın 3.5 m yüksekliğindeki heykeli kütüphanenin salonunun ortasında yer almaktaydı.
Bu heykel, ünlü heykeltraş Fidias’ın Athena Parthenos heykelinin Hellenistik anlamda bir kopyası idi.
Bu heykel de MÖ 170 yılına tarihlenen Zeus Sunağı gibi Carl Humann tarafından Berlin’e götürüldü. Osmanlı İmparatorluğu’nun zor günlerinde, alınan sınırlı, küçük kazı izinlerine karşın büyük çaplı eserler kontrolsüz biçimde Berlin’e taşınmıştı. 1930 yılında ziyarete açılan Pergamonmuseum günümüzde Berlin’in en çok ziyaretçi çeken müzesi.
Fotoğraf:www.flickr.com

  • Pergamon Kütüphanesi’nde pek çok heykel bulunuyordu. Kütüphaneleri heykellerle süslemek, kitapları raflara dikine koymak ve kitapları nemden korumak için duvardan uzak tutma fikri ilk burada uygulanmıştı, denir.
  • Kütüphanede, destan ozanı Homeros‘un, Helen dünyasının en büyük kadın lirik ozanı Lesbos’lu Sapho‘nun, parşömenin mucidi filozof Krates ve İrodikos’un, Halikarnassos’lu tarihçi Herodot’un, Miletos’lu lirik müzisyen Timotheos’un, tarih yazarları Meleagros‘un oğlu Balakros’un, Philotas‘ın oğlu Apollonios gibi bilginlerin heykel ve büstleri bulunuyordu.
  •  İskenderiye Kütüphanesi’nin yazmalarının büyük bölümü MÖ 47 yılında Julius Caesar’ın İskenderiye’yi işgali sırasında yanarak yok oldu. Bu duruma çok üzülen Mısır Kraliçesi Kleopatra’yı etkilemek isteyen Marcus Antonius’un, MÖ 41 yılında Kleopatra’ya hediye ettikleri arasında bu kütüphanedeki tüm yapıtların da bulunduğu söyleniyor. Bunu, Plutarch’ın bahsettiği Kalvizius’un kayıtlarından biliyoruz. Daha sonra İskenderiye Kütüphanesi yanınca bu yapıtlar da yok oldu.
  • Pergamon Kütüphanesi de, İskenderiye Kütüphanesi gibi çok sayıda bilim adamı yetiştirmişti. Bu maaşlı bilim adamlarından en ünlüsü dünyanın tek devlet olmasını savunan, her şeyin insanda olduğuna inanan Stoacı akımın önde gelenlerinden Kratesli Mallos’tu.
  • İskenderiye Kütüphanesi’nden sonra antik dünyanın en büyük kütüphanesi Pergamon Kütüphanesi’dir.
  • Anadolu’da, antik devrin en eski kütüphanesi de Pergamon Kütüphanesi’dir.
  • Anadolu’da yer alan, antik devrin diğer iki önemli kütüphanesi Ephesos ve Hierapolis Kütüphaneleridir.
  • Bergama Müzesi, Türkiye’nin ilk arkeoloji müzelerinden biridir.
  • Pergamon Krallığı’nın başkenti, kütüphanesine ilaveten, Akropol’ü, Traianus Tapınağı, dünyanın en dik tiyatrolarından biri olan 10 bin kişilik tiyatrosu, Dionysos ve Demeter Tapınakları, geniş agoraları, 19. yüzyılda başka birçok eser gibi Alman arkeologlar tarafından Almanya’ya götürülen ve Berlin’deki Bergama Müzesi’nde sergilenmekte olan Zeus Sunağı ile Ege’nin kadim uygarlıklarından biri idi.
  • Pergamon Kralı III. Attalos, bilmediğimiz nedenlerle, topraklarını Roma’ya bırakarak Pergamon’un bağımsız siyasal varlığını MÖ 133’te sona erdirdi. Böylece Romalı bilginler Hellen kültürünü incelemek için aradıkları eşsiz eserleri Pergamon Kütüphanesi’nde buldular.
  • Bergama, Haziran 2014’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde 999. sırada yerini aldı.