Etiket arşivi: Ahmet Şah Mesut

Özbekistan Gezisi 53 Türkiye Cumhuriyeti Özbekistan İlişkileri

  • 16. yüzyıldan sonra Şiilik İran’ı Orta Asya hanlıklarının siyasal düşmanı haline getirmişti. Safeviler yeni oluşmuş Özbek devletini yendikten hemen sonra Çaldıran Savaşı’nda Osmanlı padişahı I. Selim (1512-1520) tarafından bozguna uğratıldılar ve bu zafer Özbek devletinin yeniden canlanmasına ve Osmanlı İmparatorluğu ile uzun süren bir ittifakın oluşmasına yol açmıştı.
  • Özbek hacılar, Acem ülkesinden uzak durup Osmanlıların elindeki toprakları kullanmayı tercih ettiler.  Orta Asyalılar İstanbul’da mola verilmeden yapılan haccı eksik kabul etmeye başladılar. 1517’de İstanbul halifelik merkezi olunca Halife-Padişah Rusya Müslümanları için bir şeyler yapabilecek tek yönetici haline gelmişti.
  • Bölgenin insanlarıyla ortak kültürel, dilsel ve dinsel bağları olmasına rağmen Türkiye’nin 1980’ler öncesinde Orta Asya cumhuriyetleriyle pek ilişkisi olmadı.
  • 1982 yılında zamanın Cumhurbaşkanı Kenan Evren’in talimatıyla Pakistan’dan Türkiye’ye getirilen 5000 Afganistanlı Türk göçmeninden Özbekler Antakya’ya, Türkmenler Tokat’a, Kırgızlar Van’a yerleştirilmişti.
  • 1991 sonrasında yeni oluşan Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Özbekistan ve daha sınırlı bir düzeyde olmak üzere Tacikistan’la ilişkiler büyük bir hızda gelişti. Türk hükümeti bu ülkelerin bağımsızlığını ilk tanıyanlar arasındaydı. Resmi tanımanın hemen ardından Türkiye, Orta Asya’nın başkentlerinde diplomatik misyonlar oluşturdu. Bu ülkelere Ankara’da büyükelçilik olarak kullanmaları için binalar tahsis edildi. Türkiye, yeni devletlerin BM’ye ve çeşitli Avrupa örgütlerine üyeliği için gereken formaliteleri başlattı. Karşılıklı ziyaretler yapıldı, anlaşmalar imzalandı. ABD Başkanı George Bush, bu faaliyetleri desteklediklerini açıkladı. Türkiye, İran karşısında kültürel bir panzehir olarak görülüyordu.
  • Türkiye vekil olarak görev almayı ve Orta Asya devletlerinden gelecek dışişleri bakanlığı personelinin eğitimine yardımcı olmayı kabullenen ilk ülkelerden biri oldu.
  • 1991’de imzalanan Türkiye-Özbekistan diplomatik teknik yardım protokolüne göre,
    Türkiye Dışişleri Bakanlığı Özbek diplomatlara profesyonel eğitim verecek,
    Türkiye elçilikleri karşılıklı belirlenecek bir dönem boyunca Özbekistan’ı temsil edecek, bu ülkenin haklarını ve çıkarlarını üçüncü ülkeler nezdinde koruyacaktı.
  • Fransız desteği ile Taşkent’te Özbek diplomatlarını eğitmeye yönelik olarak kurulmuş üniversitenin rektörü Özbek Dışişleri Bakanıdır.
  • Türkiye çeşitli Orta Asyalı bürokratları, özellikle de ekonomistleri eğitim için davet etti.
  • TC, her cumhuriyete öğrenim bursu vermeye başladı; Avrasya TV programlarını Orta Asya’ya iletmeye başladı. Ülkeler arasında düzenli uçak seferleri başladı.
  • Moskova, Türkiye’yi Pantürkçü amaçlar gütmekle suçladı. Oysa Pantürkçülük ve Panturancılık Orta Asya’da asla popülerlik kazanmamıştı. Bunları savunanlar 1908-1918 arasında küçük bir Azeri, Tatar ve Türk aydınlar grubuydu. Panislamcılık ise 1880-1920’de, Müslümanları Rus hakimiyetinden kurtarmanın bir yolu olarak düşünülmüştü. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel Pantürkçülük iddialarının temelsiz olduğunu belirtti.
  • Orta Asyalı subayların oldukça büyük bir bölümü Türkiye’de ya da Türkler tarafından eğitilmekte.
  • Ulusçular, Türkiye’nin ağabey olarak nitelendirilmesini isterken, bu görüş eski Sovyet Türkleri tarafından resmi yollardan reddedildi.
  • Aralık 1991 tarihinde Baltık Devletleri ve Gürcistan (1993) hariç, tüm eski Sovyetler Birliği Cumhuriyetleri Rusya’nın kurduğu Bağımsız Devletler Topluluğu’na katıldılar, askeri paktlar imzaladılar.
  • 1992-1993 yıllarında TC Orta Asyalı cumhuriyetlere mal ve projeler için toplam bir milyar dolar kredi verdi; Türk Kızılay’ı da 143 milyon dolarlık gıda ve tıbbi yardım bağışında bulundu.
  • 1993 yılında Kazakistan hariç, Orta Asya Cumhuriyetlerince imzalanan Kiril Alfabesinden Latin Alfabesine geçiş anlaşması Antalya’da imzalandı. Kazakistan’da etnik yapıdan ötürü birden fazla alfabe kullanıldığı için bu konuda ihtiyatlı davranıldı. Antalya’da birkaç gün süren konferans sırasında 34 harften oluşan bir Latin Alfabesi geliştirildi ve bunun Türkçe konuşan ülkeler için ortak olacağı konusunda mutabakata varıldı. (Dünyada Türkçe konuştuğu bilinen 30 halk bulunmakta.)
  • Türkiye’nin Özbek muhalif liderlere sığınma hakkı tanımasına Kerimov’un tepki göstermesi nedeniyle Özbekistan Türkiye ile olan ilişkilerini en alt düzeye indirdi. Bu durum 1995 yılına kadar sürdü.
  • 1996 yılında Afganistan’da ikili yönetim ortaya çıktı: Kuzeyde 2001 yılına kadar Ahmet Şah Mesut komutasındaki  Kuzey İttifakı ile Güneyde Taliban. İçinde Türkiye’nin de yer aldığı Batı, Özbekistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Kazakistan, Rusya, Hindistan ve 2001 yılından itibaren Pakistan Kuzey İttifakı’na destek verdi.
  • 1999 yılındaki olaylar sonrasında Türkiye Özbekistan ilişkileri yeniden soğudu.
  • Ankara ile Taşkent’in arasını açan, bir suikast olarak tanımlanan girişim oldu. Şubat 1999’da Taşkent’te dört ayrı yerde bombalar patladı. 13 kişi öldü, 124 kişi yaralandı. Kerimov, olayın bir suikast girişimi olduğunu söyledi. Suikasta Türkiye vatandaşının da katıldığı suçlaması, ilişkilerdeki kırılma noktasıydı. Sanıklar birkaç hafta sonra Türkiye’de yakalandı, Özbekistan’a iade edildi. Necmettin Erbakan’ın, Taliban’ın üslerinde eğitim alan ve suikasttan sorumlu tutulan Özbekistan İslami Hareketi adlı örgütün lideri olan Tahir Yoldaşev’e 100.000 dolar para yardımında bulunduğu öne sürüldü, Erbakan sessiz kaldı. Kerimov Yoldaşev’i, Vahabiler ile işbirliği yapmakla suçlarken, Muhammet Salih’i de suikast girişiminden sorumlu tutuyordu. Bu olayın ardından Taşkent yönetimi, Türkiye’de eğitim gören Özbek öğrencileri geri çekti.
  • Karzai ile arası açılınca ev hapsinde tutulan Raşid Dostum, Türkiye Dışişleri Bakanlığı’nın gönderdiği özel uçakla Türkiye’ye getirildi. Afganistan’da hakkında adam kaçırma, işkence, saldırı ve haneye tecavüz suçlamalarıyla dava açılan Dostum’un, hakkındaki soruşturmaya son verilmesi karşılığında Türkiye’ye gelmeyi kabul ettiği söylendi. Refah-Fazilet çizgisinin Taliban’a karşı savaşan Özbek General Raşit Dostum’a da sırt çevirmiş olduğu basında yer alan iddialar arasındaydı.
  • Kerimov özellikle Refahyol döneminde Türkiye’de okuyan Özbek öğrencilerin köktendinci akımların etkisine girdiğinden yakınmıştı.
Muhammed Salih, eşi ve kızı ile Frankfurt’ta. Eşi Aydın Salih vefat ettiği zaman cenazesinin Karaca Ahmet Şakirin Camii’nden kaldırıldığı, cenazeye milletvekillerinin, belediye başkanlarının ve çok sayıda devlet erkanının katıldığı habererk’te yer aldı. Fotoğraf:qulnoma.wordpress.com

Muhammed Salih, eşi ve kızı ile Frankfurt’ta.
Eşi Aydın Salih vefat ettiği zaman cenazesinin Karaca Ahmet Şakirin Camii’nden kaldırıldığı, cenazeye milletvekillerinin, belediye başkanlarının ve çok sayıda devlet erkanının katıldığı habererk’te yer aldı.
Fotoğraf:qulnoma.wordpress.com

  •   Özbek muhalefet partisi ERK’in lideri ve 1991’de İslam Kerimov’un karşısındaki tek cumhurbaşkanı adayı Muhammet Salih (1949-) de iki ülke arasındaki bir başka sürtüşme konusu olmuştu. Salih, cumhurbaşkanlığı seçimlerinde %33 oy almış, ancak sonradan yapılan resmi açıklamada oy oranı %12.7’ye düşmüştü. Salih 1993 yılında gözaltına alınmıştı. Cumhurbaşkanı Turgut Özal, Özbekistan ziyareti sırasında Kerimov’dan Muhammet Salih’i serbest bırakmasını rica etmiş, Salih, Özal ayrıldıktan bir gün sonra serbest bırakılmıştı. Önce Azerbaycan’a giden Salih, Özal’ın daveti üzerine Türkiye’ye geldiğinde Özal birkaç saat önce ölmüştü. 1994 yılında Kerimov Salih’in TC’de yaşamasından duyduğu rahatsızlığı iletince, Türkiye Salih’i önce Kıbrıs’a oradan da Almanya’ya gönderdi.
  • Aynı zamanda şair olan Muhammet Salih’in şiir kitabının önsözünü Bülent Ecevit yazmıştı.
  • Muhammet Salih, ABD’nin 11 Eylül şüphelileri listesinde de yer almıştı.
  • Muhammet Salih Türkiye’den ayrıldı ama Özbekistan-TC ilişkileri düzelmedi.
  • Başbakan Recep Tayyip Erdoğan 2003’te Özbekistan’ı ziyaret etti.
  • 2005’te Andican kentinde düzenlenen protesto gösterisinde güvenlik güçlerinin ateş açması sonucu yüzlerce kişinin ölmesinin Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda ele alındığı oturumda Türkiye’nin Özbekistan aleyhine oy kullanması, Taşkent’i çok kızdırdı. Davutoğlu’nun ifadesiyle, iki ülke arasında 2006’dan bu yana yanlış anlaşılmalardan kaynaklanan bir durağanlık yaşandı.
  • Daha Andican Olayları yaşanmadan, Özbekistan’a girerken benim gibi yeşil pasaportu olanlar bir müddet bekletilmiş, hafif bir zorluk çıkartılmıştı.
  • Andican Olaylarından sonra Özbekistan’da yatırımı olan, Özbekistan ile ticaret yapan Türk girişimciler büyük zorluk yaşadılar. Lisanslarının iptal edilmesi, ülkeyi terk etmeye zorlanmaları gibi.
  • 2009′da Nahcivan’da imzalanan anlaşma ile, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye arasında Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi kurulmuş, Türkmenistan ve Özbekistan tarafsızlık politikaları nedeniyle konseye katılmamıştır.
  • Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu’nun 10-12 Temmuz 2014 tarihlerindeki Özbekistan ziyareti, ikili ilişkiler açısından bir dönüm noktası oluşturdu. Türkiye ile Özbekistan arasında 13 yıl aradan sonra Dışişleri Bakanları düzeyinde gerçekleşen bu temasın, çeşitli nedenle durağanlaşan ikili ilişkileri yeniden canlandıracağı düşünüldü. Aynı gün Türk Dışişleri Bakanı’nı Aksaray Köşkü’nde Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov da kabul etti.
  • TC Başbakanlık verilerine göre Türkiye’de Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinden 12335 öğrenci öğrenim görmektedir ve 2010-2013 yılları arası Asya ülkelerinden 8 bin 241 öğrenciye burs verilmiştir.
  • Orta Asya’da açılmış Türk okulları biz oradayken bazı zorluklar yaşıyordu. Türkmenistan’daki okulların Türk Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanmaları istenmiş, bu değişim gerçekleştirilmişti. Oysa Özbek makamları böyle bir uzlaşı aramadan Türk okullarını kapatmıştı.

 

Özbekistan Gezisi 51 Afganistan’ın Ünlü Özbek Generali Raşid Dostum

Genelkurmay Başkanı Raşid Dostum, Devlet eski Başkanı Hamid Karzai ile. Fotoğraf:www.oguz-news.net

Genelkurmay Başkanı Raşid Dostum, Devlet eski Başkanı Hamid Karzai ile.
Fotoğraf:www.oguz-news.net

  • Afganistan’ın 1986-1992 yılları arasında görev yapan dördüncü cumhurbaşkanı, doktor, etnik olarak Peştun Necibullah’ın en güvendiği komutanlardan biri; Afganistan’daki son komünist rejimin devrilmesinde Ahmet Şah Mesut gibi kilit rol oynadığı söylenen Özbek General Abdürreşit Dostum idi. Dostum’un hükümet güçlerinin kazandığı başarılarda payı büyüktü. Komuta ettiği 40.000 kişilik milis kuvvetinde yer alanların çoğu da Özbek idi. Emrindeki milislerin kendisine değil Dostum’a daha bağlı olduğunu düşünen Necibullah, Dostum’a bağlı birkaç komutanı görevlerinden alarak yerlerine Peştun komutanlar atamaya karar verdi. Bunun üzerine Dostum, ünlü mücahit komutanı Ahmet Şah Mesut’a mücahitlerin safına geçmeye hazır olduğunu bildirdi ve birlikleri ile onlara katıldı. Mücahitler 1992 yılında Kabil’de havaalanı, radyo, TV binası gibi birçok kilit noktayı ele geçirdiler.  Necibullah istifa etti, yurtdışına çıkmak istedi, havaalanını kontrol altında tutan Dostum izin vermedi. Necibullah, Kabil’de BM Temsilciliği’ne sığındı ve dört yıl siyasi mülteci oldu. 1992 yılında Afganistan’da mücahitler iktidara gelmiş oldu.
  • General Dostum, Mezarı Şerif kentinde kendi yönetimini oluşturdu. Kuzeydeki Özbek ve Türkmen mücahitler de General Dostum’a destek verdiler. Afganistanlı Türkler, Afganistan Ulusal İslami Hareketi adıyla yeni bir örgüt kurdular, General Dostum hareketin lideri seçildi. Beş şehir, Belh, Şebergan, Faryab, Semengan ve Kunduz General Dostum’un yönetimi altındaydı ve artık o, Afganistan’ın en güçlü adamıydı.
  • Nisan 1992’de Ahmet Şah Mesut, Pakistan’da üslenen çeşitli mücahit grupları Afganistan’a davet ederek hükümet kurmalarını istedi. Kabil’e ilk gelen mücahit lideri Dostum’un da bağlı olduğu Cemiyeti İslami örgütünün önderi Tacik, Farsça konuşan, Sünni Prof. Burhanettin Rabbani oldu. konsey başkanlığına seçilen Sebgetullah Müceddedi iki ay süreyle devlet başkanlığı yaptı. Başkent Kabil’in önemli bölgeleri Ahmet Şah Mesut ile Abdürreşit Dostum’un kontrolü altındaydı. Müceddedi hükümeti kadınların başı açık gezmesini, içki satışını, eğlence yerlerini yasakladı. Eski rejimin yöneticileri öldürülmeye başladı.
  • Hizbi İslami örgütünün başı Peştun asıllı Gulbeddin Hikmetyar, yönetimi tanımadığını belirterek hükümete karşı saldırı başlattı ama Savunma Bakanı Ahmet Şah Mesut ve General Dostum’un milis güçleri kısa sürede Kabil’i temizlediler. Ama Hizbi İslami Kabil’i roket ateşine tutmaya başladı ve böylece günümüze kadar süren mücahitler arasındaki iktidar savaşı başlamış oldu.
  • Haziran 1992’de Burhaneddin Rabbani konsey tarafından devlet başkanı seçildi. Necibullah yönetiminin devrilmesinde kilit rol oynayan General Dostum’a mücahit yönetiminde bir makam verilmemişti. Müceddi hükümeti Dostum’u tuğgenerallikten tümgeneralliğe terfi ettirmişti. Rabbani yönetimi de Dostum’a herhangi bir makam veya yetki vermemişti. Oysa karargahı Mezarı Şerif’te olan Dostum, Kuzey Afganistan’da Özbekler ve Türkmenlerin çoğunlukta olduğu yedi ili kontrol etmekteydi. Mezarı Şerif’ten kalkan iki jet uçağı Kabil’de Cumhurbaşkanlığı Köşkü ile Savunma Bakanlığı binasını bombaladı, Dostum’a bağlı tanklar başkentin güneyindeki hükümet birliklerinin üslerini top ateşine tuttu. Böylece Rabbani ile Dostum’un yolları ayrıldı.
  • 1993 yılı sonunda General Dostum, Hikmetyar ve Hizbi Vahdet lideri Abdül Ali Mazari ittifak yaptılar. Topyekun savaş başladı. İki yıl içinde Kabil çöktü. İki kez görev süresi dolan Rabbani çekilmedi.
  • Devlet Başkanı Rabbani, 1994 yılında, Pakistan’da örgütlenen, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri tarafından finanse edilerek kurulan, ülkenin güneyinde doğan, Peştun tabanlı köktendinci Taliban’a hükümete katılmasını teklif etti, saf bir İslam devleti kurmak isteyen Taliban reddetti. Taliban 1995 yılında Hikmetyar’ı ve Mazari’yi Afgan politik tarihinden sildi. General Dostum Kabil’deki güçlerini geri çekti. Ahmet Şah Mesut, aynı yıl Taliban’ı ağır yenilgiye uğrattı. Ama Taliban Ekim 1996’da iktidara geldi. Dostum Türkiye’ye kaçtı.
  • Kabil’i terk edip kuzeye çekilen; Özbek, Türkmen, Tacik ve Şii güçler tarafından desteklenen ve Afganistan topraklarının %10-30’unu kontrol eden Taliban karşıtı askeri cephenin komutanı 1955 doğumlu Ahmet Şah Mesut  2001 yılında Duşanbe’de (Tacikistan) uğradığı suikast sonucu öldü.
  • Raşit Dostum, 1980’li yıllarda Afganistan’ı işgal eden SSCB ile işbirliği yapmıştı. 11 Eylül saldırılarının ardından ABD kuvvetlerinin Afganistan’a girmesiyle ABD’den askeri destek almış, Dostum’a bağlı güçler Kuzey İttifakı’na katılmıştı. ABD işgaliyle Taliban yönetiminin devrilmesinden sonra, Kasım 2001’de 2000 Taliban esirin topluca katledilmesinden sorumlu tutulmuş, Bush yönetiminin soruşturmaları engellediği yazılmıştı.
  • Dostum, ABD işgali ve Taliban sonrası ilk Devlet Başkanı, Peştun Hamid Karzai tarafından genelkurmay başkanı yapıldı.
  • Karzai ile arası açılınca ev hapsinde tutulan Dostum, Türkiye Dışişleri Bakanlığı’nın gönderdiği özel uçakla Türkiye’ye getirildi. Afganistan’da hakkında adam kaçırma, işkence, saldırı ve haneye tecavüz suçlamalarıyla dava açılan Dostum’un, hakkındaki soruşturmaya son verilmesi karşılığında Türkiye’ye gelmeyi kabul ettiği söylendi.
  • 2004′te gerçekleşen cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday oldu ama seçilemedi.
  • Ağustos 2009’da Özbek oylarını Karzai’ye yönlendirmek üzere Türkiye’den Afganistan’a döndü.
  • 2014 yılı Afganistan devlet başkanlığı seçiminde Eşref Gani Ahmedzai‘yi destekledi ve onun Başkan seçilmesinden sonra Afganistan Birinci Başkan Yardımcısı oldu, halen görevini sürdürüyor.
Ağustos 2015’te intihar eylemcilerinin Birinci Başkan Yardımcısı Dostum'a suikast düzenlemek üzere özel eğitim gördükleri, yakalanmalarından sonra açıklandı. Yaklaşık bir aydır Taliban’a karşı yürütülen operasyonları yönetmek ve askerlere moral vermek için Faryab vilayetinde bulunan Raşid Dostum'un araç konvoyuna dört gün önce de saldırı düzenlenmiş, Dostum'un saldırıdan yara almadan kurtulduğu açıklanmıştı. Fotoğraf: haber.star.com.tr

Ağustos 2015’te intihar eylemcilerinin Birinci Başkan Yardımcısı Dostum’a suikast düzenlemek üzere özel eğitim gördükleri, yakalanmalarından sonra açıklandı.
Yaklaşık bir aydır Taliban’a karşı yürütülen operasyonları yönetmek ve askerlere moral vermek için Faryab vilayetinde bulunan Raşid Dostum’un araç konvoyuna dört gün önce de saldırı düzenlenmiş, Dostum’un saldırıdan yara almadan kurtulduğu açıklanmıştı.
Fotoğraf: haber.star.com.tr